دانشگاه شهید باهنر کرمان (دانشکده کشاورزی و پژوهشکده فناوری تولیدات گیاهی) و انجمن بیوتکنولوژی جمهوری اسلامی ایران مجله بیوتکنولوژی کشاورزی 2228-6705 18 3 2026 08 23 Developmental dynamics of spleen morphogenesis and histogenesis in local Iraqi Awassi sheep fetuses: Insights from light and scanning electron microscopy پویایی‌های تکاملی مورفوژنز و هیستوژنز طحال در جنین‌های گوسفند آواسی بومی عراق: یافته‌هایی از میکروسکوپ نوری و الکترونی روبشی 453 476 5453 10.22103/jab.2026.27153.1896 FA عایشه ایوب عیسی گروه آناتومی و بافت‌شناسی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه القاسم گرین، بابل، ۵۱۰۱۳، عراق جعفر غازی عباس الجبوری گروه آناتومی و بافت‌شناسی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه القاسم گرین، بابل، ۵۱۰۱۳، عراق Journal Article 2026 05 10 Objective<br />Spleen plays an important role in the hemopoietic function in embryonic life. During the hepatic growth stage, spleen produces blood cells along with liver while in myeloid stage, it produces the blood cells along with liver and bone marrow. Destruction of older erythrocytes, lymphocytes and thrombocytes take place in spleen. The aim of this study was to investigate the prenatal morphological and histological development of the spleen in local Awassi sheep used light and scanning electron microscopy. <br />Materials and methods<br />Thirty spleen specimens were collected from healthy pregnant Awassi ewes at different stages of gestation. Fetal age was determined using the fetal crown rump length (CRL) equation and the specimens were classified into three groups: Group 1: 50–60 days, Group 2: 90–100 days, and Group 3: 130–140 days. For scanning electron examination, small spleen blocks (~1 mm³) were fixed. SEM was used to observe the splenic surface at multiple magnifications. Data analysis of histological and morphological parameters was performed using SPSS version 24. <br />Results <br />In group 1, spleen a tiny reddish bloody patch then appeared reddish in color more cohesive while, by scanning electron microscopy and histologically revealed an immature surface structure with incomplete development of the cortex and the trabeculae were undeveloped yet reflecting early splenic differentiation. In group 2, the spleen showed an increase in size and the trabecula extend from capsule to parenchyma, clear differentiation of white pulp and red pulp, indicating progressive structural maturation. In group3, spleen was more development with advancement of gestation and become relatively similar to that in postnatal periods and consist of the splenic capsule, trabeculae, red pulp, white pulp with present of cellular components and increased in trabecular network by light and scanning microscope examination. <br />Conclusion <br />These findings highlight the progressive prenatal maturation of the spleen and underscore its pivotal role in immune system development. Deviations from these normal microstructural patterns may indicate pathological or immunological disorders. هدف: طحال در دوران جنینی نقش مهمی در خون‌سازی ایفا می‌کند. در مرحله رشد کبدی، طحال همراه با کبد در تولید سلول‌های خونی مشارکت دارد و در مرحله میلوئیدی نیز همراه با کبد و مغز استخوان در خون‌سازی نقش دارد. همچنین تخریب گلبول‌های قرمز پیر، لنفوسیت‌ها و ترومبوسیت‌ها در طحال انجام می‌شود. هدف این مطالعه بررسی تکامل مورفولوژیک و بافت‌شناسی پیش از تولد طحال در گوسفندان آواسی بومی عراق با استفاده از میکروسکوپ نوری و الکترونی روبشی بود.<br />مواد و روش‌ها: تعداد 30 نمونه طحال از میش‌های آبستن سالم نژاد آواسی در مراحل مختلف آبستنی جمع‌آوری شد. سن جنین‌ها با استفاده از معادله طول فرق سر تا دنبالچه (CRL) تعیین گردید و نمونه‌ها به سه گروه تقسیم شدند: گروه اول 50 تا 60 روز، گروه دوم 90 تا 100 روز و گروه سوم 130 تا 140 روز. برای بررسی با میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)، قطعات کوچکی از طحال (حدود 1 میلی‌متر مکعب) تثبیت شدند. از SEM برای مشاهده سطح طحال در بزرگنمایی‌های مختلف استفاده شد. تحلیل داده‌های مورفولوژیک و هیستولوژیک با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 24 انجام گرفت.<br />نتایج: در گروه اول، طحال به صورت لکه خونی کوچک متمایل به قرمز مشاهده شد و سپس رنگ آن قرمزتر و منسجم‌تر گردید. بررسی‌های میکروسکوپ الکترونی روبشی و هیستولوژی نشان داد که سطح طحال نابالغ بوده و قشر و ترابکول‌ها هنوز به‌طور کامل تکامل نیافته‌اند که بیانگر مراحل اولیه تمایز طحال است. در گروه دوم، اندازه طحال افزایش یافت و ترابکول‌ها از کپسول به پارانشیم امتداد پیدا کردند. همچنین تمایز واضح پالپ سفید و پالپ قرمز مشاهده شد که نشان‌دهنده بلوغ تدریجی ساختار طحال بود. در گروه سوم، طحال با پیشرفت دوره آبستنی تکامل بیشتری یافت و از نظر ساختاری تا حد زیادی مشابه طحال پس از تولد شد. این ساختار شامل کپسول طحال، ترابکول‌ها، پالپ قرمز و پالپ سفید همراه با اجزای سلولی مشخص بود و افزایش شبکه ترابکولی در بررسی‌های میکروسکوپ نوری و الکترونی مشاهده شد.<br />نتیجه‌گیری: یافته‌های این مطالعه بلوغ تدریجی طحال در دوران پیش از تولد را نشان داده و نقش حیاتی آن را در تکامل سیستم ایمنی برجسته می‌سازد. هرگونه انحراف از این الگوهای طبیعی ریزساختاری ممکن است نشان‌دهنده اختلالات پاتولوژیک یا ایمنی‌شناختی باشد. https://jab.uk.ac.ir/article_5453_d4f69c451e71230e00a59b52851d0c14.pdf